fbpx Wat is Systeemdenken? | ubeon
 

Wat is Systeemdenken?

Systeemdenken is de studie en exploratie van de verborgen structuren. Die zijn onzichtbaar, net zoals bij een ijsberg. 

De oorspronkelijke betekenis van het woord ‘systeem’ gaat terug tot het Griekse ‘systèma’, dat ‘organisch geheel’ betekent. De systemische zienswijze brengt dingen dus met elkaar in verband. In plaats van enkel rekening te houden met de elementen afzonderlijk, beschouwen systeemdenkers ook de relaties tussen de onderdelen en hun onderlinge wisselwerking. 

Systeemdenken is dus de studie en exploratie van de verborgen structuren. Die zijn onzichtbaar, net zoals bij een ijsberg. We zitten ons doorgaans voortdurend te verkijken op het topje van de ijsberg zonder ons de vraag te stellen wat zich onder het wateroppervlak bevindt. We nemen maatregelen en beslissingen op basis van wat we boven het water zien. Willen we duurzaam en toekomstbestendig werken, dan moeten we dieper gaan.

Het topje van de ijsberg… en al wat eronder zit

Een systeemdenker kijkt niet enkel naar wat zichtbaar is; het topje van de ijsberg. Hetgeen we kunnen waarnemen helemaal boven aan te top zijn resultaten, effecten en fenomenen. Die kunnen we doorgaans meten en worden net daarom door vele mensen als ‘hard’ aangeduid. 

Resultaten, gebeurtenissen zijn slechts momentopnames. Wie goed kijkt, kan ook gedrag, gedragspatronen en trends onderscheiden. Resultaten zijn met andere woorden gevolgen van welbepaald gedrag.

Wat zichtbaar (en meetbaar is) blijkt ook de focus van veel mensen: managers, beleidsmakers, politici en media. Nu gebeurt dit, dan gebeurt dat. Managers houden zich hier graag mee bezig omdat het concreet en tastbaar lijkt. Meetbare resultaten, KPI’s en meer van dat lekkers worden voor die mensen instrumenten om gedrag aan te sturen.

De échte hefbomen om gedrag aan te sturen liggen echter onder het wateroppervlak, in de diepere structuur van onze ijsberg. Die is meestal onbekend voor wie zich enkel focust op wat direct zichtbaar is.

Bepaalde gedragingen, gedragspatronen en trends ontstaan immers niet zomaar. Ze worden door een dieperliggend systeem aangedreven. Dat systeem kan zeer lineair zijn (zoals een productieproces in een fabriek) of uiterst complex (zoals weer- en klimaatsystemen).

De systeemdenkers willen de samenhang en wisselwerking tussen de (onderdelen van) systemen begrijpen om verklaring te kunnen geven waarom bepaalde gedragspatronen en trends in bepaalde contexten ontstaan. Zij passen deze systemen, structuren en processen aan en bekomen daardoor ander gedrag en dus ook andere resultaten.

Er is een nog dieperliggend niveau dat we niet mogen onderschatten. Sociale systemen, bedrijfsprocessen en management-structuren zijn door mensen opgezet. Die hebben dat gedaan volgens hun mentaal model. Zo zal iemand die ervan overtuigd is dat elke actie beter is dan geen actie, systemen anders inrichten dan iemand die eerder reflectief en risicomijdend is.

En daarmee komen we meteen op de denkwijzen die bestaan bij individuen en groepen. Een groep mensen met een behoudende denkwijze zal andere waarden en overtuigingen hebben dan een groep met een progressieve denkwijze.

Elke denkwijze (ook wel denkstijl of ‘mindset’ genoemd) is een samenstelling van cognitieve voorkeuren. Iemand met een cognitieve voorkeur voor opties (“Wat is er mogelijk?”) zal helemaal anders denken dan iemand met een voorkeur voor noodzakelijkheden (“Wat is er nodig?”). 

Deze cognitieve voorkeuren zijn ingesleten neurologische patronen. Alles bij elkaar kunnen we een twintigtal denk-voorkeuren onderscheiden, die elkaar allemaal onderling kunnen beïnvloeden.

 

Op het schema hierboven zie je alle beschrijvingen van de vorige pagina’s samengevat in één figuur.

Aan de hand van dit eenvoudig model zie je meteen op welk niveau je kan bijsturingen om mensen naar een gewenste mindset, mentaal model, systeem en gedrag te leiden zodat je sneller en effectiever beoogde effecten en resultaten kan bereiken. 

Hoe meer je je kan inleven in uiteenlopende mentale modellen en denkwijzen, hoe sterker je als individu bent. Je zal steeds meer begrijpen en steeds minder oordelen.

Door onder het wateroppervlak te kijken kan je de échte oorzaken aanpakken vind je de hefbomen om met geringe inspanningen gewenste en duurzame effecten te bereiken.

Systeemdenken reikt je een methode aan om beter aan de slag te kunnen met de complexe samenhang die bestaat tussen systemen, hun ecologie en hun onderdelen. Als systeemdenker ben je in staat om systemische patronen te herkennen én deze te blijvend te veranderen.